Tkactwo to technika wytwarzania tkanin przez wzajemne przeplatanie dwóch prostopadłych zestawów nitek: osnowy (biegnącej wzdłuż krosna) i wątku (przeciąganego poprzecznie). Jest to jedna z najstarszych form przetwarzania włókien — dowody archeologiczne wskazują na jej stosowanie w Polsce co najmniej od epoki neolitu. Współcześnie ręczne tkactwo funkcjonuje jako niszowe rękodzieło, ale cieszy się rosnącym zainteresowaniem ze strony projektantów tkanin i miłośników rękodzieła.
Krosna stosowane w ręcznym tkactwie
Dobór krosna zależy przede wszystkim od planowanej szerokości tkaniny i poziomu zaawansowania tkacza.
Krosno ramowe (frame loom)
Najprostszy typ krosna — drewniana rama, na której napina się osnowę. Nie posiada mechanizmu przesmyku (heddle), dlatego każda nić wątku przeciągana jest ręcznie lub za pomocą igły tkackiej. Polecane dla początkujących ze względu na niski koszt i prostotę obsługi. Typowe wymiary krosien ramowych dostępnych w polskich sklepach rękodzielniczych to od 20×30 cm do 50×70 cm.
Krosno z przesmykiem jednostronnym (rigid heddle loom)
Wyposażone w sztywny przesmyk z naprzemiennymi szczelinami i otworami, który jednocześnie rozdziela osnowę na dwa zestawy i umożliwia szybkie tworzenie przesmyku — kanału, przez który przeciągany jest wątek. Znacznie szybsze od krosna ramowego. Popularne wśród rękodzielników w Polsce to modele Ashford Knitters Loom (60 cm) oraz Kromski Harp Forte.
Krosno żakardowe i wielościenicowe
Profesjonalne krosna tkackie wyposażone w wiele nicielnic, pozwalające na tkanie skomplikowanych wzorów. Wymagają dedykowanego miejsca i znaczącego nakładu czasu na opanowanie obsługi. W Polsce warsztaty obsługi takich krosien prowadzi m.in. Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu oraz Centrum Rękodzieła w Łomży.
Sploty tkackie — typy i właściwości
Splot tkacki decyduje o wyglądzie, trwałości i właściwościach użytkowych gotowej tkaniny.
Splot płócienny (plain weave)
Najprostszy i najbardziej powszechny — każda nić wątku przechodzi na przemian nad i pod kolejnymi nićmi osnowy. Tkaniny wykonane splotem płóciennym są trwałe i sztywne, ale mniej elastyczne od dzianin. Przykładami są bawełniane płótno, muślin i lniana tkanina dworkowa.
Splot skośny (twill)
Nić wątku przechodzi nad dwoma lub więcej nićmi osnowy, a linia przeplatania przesuwa się o jedną nić przy każdym rzędzie, tworząc charakterystyczne skośne prążki. Tkaniny twillowe są bardziej elastyczne i mają wyraźną teksturę. Klasycznym przykładem jest denim (jeans) oraz szkockie tartany.
Splot atłasowy (satin/sateen)
Charakteryzuje się długimi „przeskokami" nitek, co daje gładką, błyszczącą powierzchnię. Stosowany przy jedwabiu i materiałach dekoracyjnych. Tkaniny atłasowe są delikatne i wymagają ostrożnej pielęgnacji.
Gęstość tkania podaje się w dwóch wymiarach: jako liczbę nici osnowy na centymetr (en: ends per inch, EPI) i liczbę rzędów wątku na centymetr (picks per inch, PPI). Zbilansowanie tych parametrów przy danej grubości przędzy jest kluczowe dla uzyskania równomiernej, stabilnej tkaniny.
Naturalne włókna w tkactwie
Len (Linum usitatissimum)
Len jest jedną z najważniejszych roślin włókienniczych w Polsce — kraj ten historycznie należał do największych producentów lnu w Europie. Włókno lniane pozyskuje się z łodyg rośliny w procesie roszenia (moczenia), które powoduje rozkład substancji wiążących i oddzielenie włókien od części zdrewniałych. Przędza lniana jest wytrzymała, chłodząca latem i higroskopiczna — wchłania wilgoć bez uczucia mokrości. Jej wadą jest sztywność przed wielokrotnym praniem.
Konopie włókniste (Cannabis sativa)
Konopie były powszechnie uprawiane w Polsce do połowy XX wieku jako surowiec włókienniczy. Włókno konopne jest grubsze i bardziej szorstkie od lnianego, ale bardzo wytrzymałe — odporne na wilgoć i promieniowanie UV. Dziś wraca do łask w produkcji ekologicznych tkanin technicznych oraz w niszowym rękodziele. Krajowa produkcja nasion i włókna jest regulowana przepisami o roślinach przemysłowych.
Wełna owcza
Wełna jest materiałem naturalnie elastycznym, ciepłym i odpornym na zabrudzenia dzięki zawartości lanoliny. W Polsce hodowane są głównie owce rasy merynos (wełna cienka, 15–24 μm) i polska owca górska (wełna grubsza, 28–38 μm). Grubsza wełna jest odpowiednia do tkania dywanów, poduszek i dekoracyjnych tkanin płóciennych, natomiast cienka sprawdza się przy miękkich tkaninach odzieżowych.
Bawełna
Import bawełny do Polski odbywa się głównie z Turcji, Egiptu i Indii. Bawełna jako przędza tkacka jest stabilna wymiarowo i łatwa w praniu, co czyni ją popularnym wyborem do tkanin kuchennych (ścierki, podkładki) i letnich nakryć stołowych. Przy tkaniu bawełną ważne jest utrzymanie jednakowego naciągu osnowy, gdyż niskie rozciągliwość materiału może powodować naprężenia.
Przygotowanie osnowy
Nawijanie osnowy (warping) to jeden z kluczowych etapów przygotowania do tkania. Nitki osnowy muszą być nawinięte z jednakowym naciągiem na całej szerokości krosna. Do mierzenia i nawijania długich osnów stosuje się nawijak — listwy z kołkami, pozwalające na odmierzenie równych odcinków przy zachowaniu krzyżowania nitek. Krzyżowanie (cross) zapobiega wzajemnemu plątaniu się nitek podczas tkania.
W Polsce zestawy do nawijania osnowy oferują sklepy takie jak Weaving Yarns (Kraków), Tkactwo Braci Kozłowskich (Łódź) oraz importerzy z Niderlandów i Niemiec.