Wybór odpowiedniego surowca włókienniczego jest jednym z najważniejszych decyzji przy planowaniu projektu rękodzielniczego. Każde naturalne włókno ma odmienną strukturę, właściwości mechaniczne i wymagania pielęgnacyjne, które determinują zastosowanie gotowej tkaniny lub dzianiny. Poniżej zestawiono najważniejsze surowce dostępne na polskim rynku wraz z informacjami o ich właściwościach i możliwościach zakupu.
Wełna — właściwości i odmiany
Wełna jest włóknem białkowym (keratynowym) pozyskiwanym głównie od owiec, ale również od alpak, lam, angory, kaszmir kóz i rabbitów angorskich. Jej główne zalety to naturalna sprężystość, zdolność do regulacji temperatury ciała (termoregulacja) oraz właściwości antybakteryjne wynikające z obecności lanoliny.
Merynos
Owce merynos (Ovis aries) dają włókno o średnicy 15–24 μm — wyraźnie cieńsze od przeciętnej wełny owczej, co sprawia, że nie powoduje uczucia swędzenia przy kontakcie ze skórą. Merynos jest preferowanym wyborem do wyrobów noszonych bezpośrednio na ciele: skarpety bazowe (merino base layers), swetry i czapki. W Polsce importowany jest głównie z Nowej Zelandii (Icebreaker, Smartwool) i Australii, choć rośnie liczba krajowych hodowli doświadczalnych.
Wełna karpacka i góralska
Owce rasy polska owca górska, polska owca nizinna i świniarka dają wełnę o grubości 28–38 μm, odpowiednią do wyrobów nienoszone przy skórze: narzuty, dywany, torby. W Polsce przędze z tej wełny można zamówić bezpośrednio od małych przetwórni działających na Podhalu i Podkarpaciu. Wełna ta jest często wstępnie barwiona przy użyciu naturalnych barwników roślinnych.
Alpaka
Włókno alpakowe jest średnio o 30% cieplejsze od wełny owczej przy tej samej grubości nitek, ponieważ włókna alpaki mają strukturę rurkowatą, zatrzymującą powietrze. Alpaka nie zawiera lanoliny, co czyni ją hipoalergiczną, ale jednocześnie odbiera jej właściwości odpychające wodę. W Polsce przędze z alpaki oferują importerzy tacy jak Yarn Paradise i Drops Design.
Len — polskie tradycje i dostępność
Len był przez wieki podstawowym surowcem włókienniczym w Polsce. Do połowy XX w. województwa wschodniej Polski (Podlasie, Mazowsze wschodnie) produkowały len na eksport do całej Europy. Dziś krajowa produkcja włókna lnianego jest kilkukrotnie mniejsza, ale obserwuje się jej stopniowy wzrost za sprawą rosnącego zapotrzebowania na tkaniny ekologiczne.
Przędza lniana dostępna w Polsce to przede wszystkim:
- Przędza czesankowa (mokra) — bardzo gładka, stosowana do tkanin odzieżowych i pościelowych; produkowana m.in. przez Lentex Polska
- Przędza zgrzebna (sucha) — grubsza, z widoczną fakturą; używana do worków, toreb i tkanin dekoracyjnych
- Przędza rustykalna — nieprzebarwiona, o naturalnej barwie kremowej lub szarej; dostępna w sklepach ekologicznych i ekologicznych gospodarstwach
Len twardnieje i staje się bardziej miękki po każdym praniu — nowa tkanina lniana jest zwykle szorstka, ale po kilkunastu praniach nabiera miękkości i charakterystycznego połysku. Jest to właściwość włókna, a nie defekt.
Bawełna — import i dostępność w Polsce
Bawełna jest jednowłóknowym celulozowym włóknem pozyskiwanym z torebek nasiennych bawełny (Gossypium). W Polsce nie jest uprawiana ze względu na klimat, więc cała produkcja opiera się na imporcie. Główni dostawcy na polski rynek to Turcja, Indie i Egipt.
Dla rękodzielników szczególnie interesujące są:
- Bawełna egipska (Giza) — długie włókno (staple length powyżej 38 mm), gładka, błyszcząca; droga, ale daje wyjątkowe rezultaty przy tkaniu i dziewiarstwie
- Bawełna organiczna GOTS — certyfikowana uprawiana bez pestycydów; dostępna m.in. w sklepach Madelinetosh i Cascade Yarns
- Bawełna merceryzowana — poddana obróbce sodą kaustyczną pod naprężeniem, co nadaje jej połysk i zwiększa wchłanialność barwników; szeroko dostępna w sklepach przędzy
Jedwab — charakterystyka i zastosowanie
Jedwab jest jedynym naturalnym włóknem filamentowym (ciągłym) — pochodzi z kokonu jedwabnika morwowego (Bombyx mori). Włókno ma przekrój trójkątny, co powoduje efekt lustrzanego odbicia i charakterystyczny połysk. Jedwab wytrzymuje tylko słabe pranie w zimnej wodzie lub pranie chemiczne.
W Polsce jedwab dostępny jest jako:
- Jedwab surowy (raw silk) — szorstki, nieregularny; do dekoracyjnych tkanin artystycznych
- Jedwab habotai — lekki, gładki, stosowany jako podszewka lub do tkania szali
- Tussah (jedwab dziki) — włókno z kokonów dzikich jedwabników; grubsze, kremowe, o widocznej fakturze
Gdzie kupować przędze i materiały w Polsce
Rynek materiałów włókienniczych dla rękodzielników w Polsce obejmuje zarówno sklepy stacjonarne, jak i internetowe. Poniżej kilka kategorii dostawców:
Sklepy stacjonarne
W większych miastach działają wyspecjalizowane sklepy włókiennicze z szeroką ofertą przędz: Wełniana Manufaktura (Kraków, ul. Szewska 12), Pracownia Tkacka (Wrocław, ul. Świdnicka 7) oraz Nitkowy Świat (Warszawa, ul. Marszałkowska 45). Sklepy te oferują możliwość zakupu próbek przędzy i konsultacji z obsługą.
Sklepy internetowe
Przy zakupach przez internet warto korzystać z renomowanych dystrybutorów europejskich: Drops Design (dropshipping z Norwegii, darmowa wysyłka od 50 zł), Hobbii (Dania) i Paintbox Yarns (Wielka Brytania). Polskie sklepy internetowe to m.in. wool-art.pl i sznurek.com.pl.
Bezpośrednio od producentów
Zakup bezpośrednio od przędzalni lub hodowcy owiec pozwala na uzyskanie surowca niebarwionego i nieprzetwarzanego chemicznie. W Polsce małe przędzalnie działają m.in. na Podkarpaciu (Sanok, Krosno) i Śląsku (Bielsko-Biała, gdzie mieści się tradycyjne centrum przemysłu wełniarskiego). Kontakty można znaleźć przez stowarzyszenia hodowców owiec (Polski Związek Owczarski) lub na lokalnych targach rękodzieła.
Certyfikaty i etykietowanie przędz
Przy zakupie przędzy warto zwrócić uwagę na certyfikaty jakości i etykiety:
- Woolmark — certyfikat Australian Wool Innovation gwarantujący 100% czystą wełnę nową
- GOTS (Global Organic Textile Standard) — dla bawełny i wełny organicznej
- OEKO-TEX Standard 100 — potwierdza brak szkodliwych substancji chemicznych w gotowej przędzy
- RWS (Responsible Wool Standard) — certyfikat odpowiedzialnej hodowli owiec
Oznaczenia na etykiecie powinny zawierać skład włókien (wymagany przez Rozporządzenie UE 1007/2011), masę motka w gramach, długość w metrach lub jardach oraz zalecaną grubość igieł lub drutów.